Van contractvrijheid naar regulering? Nieuwe spelregels voor bunkering in Rotterdam

De Rotterdamse bunkerhaven is de grootste van Europa, maar heeft al jarenlang een reputatie die niet uitsluitend wordt bepaald door haar omvang. Discussies over bunkerhoeveelheden, geschillen over de kwaliteit van brandstof en signalen van onregelmatigheden hebben ertoe geleid dat toezichthouders en havenautoriteiten steeds nadrukkelijker ingrijpen in een markt die traditioneel grotendeels werd beheerst door commerciële afspraken tussen leveranciers en afnemers.
Die ontwikkeling is de afgelopen jaren zichtbaar geworden in verschillende maatregelen. Enerzijds heeft de haven van Rotterdam per 1 januari 2026 een verplicht Mass Flow Meter-systeem (MFM) ingevoerd voor een groot deel van de bunkeroperaties door deze verplichting op te nemen in de bunkervergunning. Anderzijds hanteert de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) een steeds striktere benadering van de monsternamevoorschriften uit MARPOL Annex VI.
Hoewel deze ontwikkelingen op het eerste gezicht los van elkaar lijken te staan, hebben zij een gemeenschappelijke noemer: de wijze waarop bunkerhoeveelheden en bunkerkwaliteit worden vastgesteld, wordt steeds minder overgelaten aan de markt zelf. Waar partijen traditioneel konden vertrouwen op contractuele afspraken, surveyors en eigen operationele procedures, ontstaat een stelsel waarin publieke voorschriften in toenemende mate bepalen hoe bunkeroperaties moeten worden uitgevoerd.
1. De verplichte Mass Flow Meter
Vanaf 1 januari 2026 moeten bunkerschepen die residuale brandstoffen, destillaten en biodiesel aan zeeschepen leveren in de Rotterdamse haven gebruikmaken van een MFM-systeem. De vergunning schrijft niet zomaar een vorm van massametingen voor, maar specifiek een Coriolis Mass Flow Meter die voldoet aan ISO 22192:2021, de Meetinstrumentenrichtlijn (MID) en OIML R117:2019. Daarnaast gelden eisen op het gebied van certificering, datalogging, jaarlijkse verificaties en documentatie aan boord. Kleine bunkerschepen met een laadvermogen tot 300 ton vallen buiten deze verplichting. De MFM is daarmee niet langer een bewijsinstrument dat partijen vrijwillig kunnen gebruiken, maar een voorwaarde om bepaalde bunkeractiviteiten überhaupt te mogen verrichten.
De juridische basis ligt op meerdere niveaus. Op Europees niveau kwalificeert bunkering als havendienst onder Verordening (EU) 2017/352. Artikel 4 van die verordening staat toe dat bevoegde autoriteiten minimumeisen stellen ten aanzien van onder meer uitrusting, veiligheid, milieu en betrouwbaarheid.
Op lokaal niveau vormt artikel 8 van de Havenverordening Rotterdam 2020 de grondslag. Artikel 8.1 voorziet in een vergunningsplicht, artikel 8.2 biedt ruimte voor het stellen van minimumeisen en artikel 8.3 maakt het mogelijk om aan een vergunning operationele en technische voorschriften te verbinden. De MFM-verplichting is vervolgens uitgewerkt in de bunkervergunning en de daarbij behorende toelichting.
Wanneer niet aan de MFM-voorwaarden wordt voldaan, moet dit onverwijld worden gemeld aan de havenmeester. Nieuwe bunkeroperaties mogen dan niet worden gestart. Is een bunkeroperatie al begonnen, dan moet deze in beginsel worden stilgelegd. Hervatting is slechts mogelijk onder specifieke voorwaarden en met gebruik van een alternatieve meetmethode waarmee het ontvangende schip schriftelijk instemt. Daarnaast kan niet-naleving leiden tot handhaving, intrekking van vergunningen en toepassing van de strafbepalingen in artikel 14 van de Havenverordening 2020.
2. De aangescherpte benadering van bunker samples
Een tweede ontwikkeling betreft de handhaving op monstername van bunkerbrandstof in Nederland. MARPOL Annex VI, Regulation 18.8.1, bepaalt dat de Bunker Delivery Note (BDN) vergezeld moet gaan van een representatief monster van de geleverde scheepsbrandstof, waarbij rekening wordt gehouden met de door de International Maritime Organization (IMO) vastgestelde richtsnoeren. Dit monster wordt aangeduid als het MARPOL-delivered sample conform Regulation 2.1.22 van MARPOL Annex VI. De internationale regelgeving bevat daarmee niet alleen eisen aan de brandstof zelf, maar ook aan de wijze waarop kan worden vastgesteld welke brandstof daadwerkelijk aan boord van het zeeschip is geleverd.
Lange tijd bestond in de praktijk ruimte voor verschillende manieren waarop aan deze verplichting uitvoering werd gegeven. Daarbij werden regelmatig monsters genomen via monsternamepunten aan boord van het bunkerschip. In de algemene voorwaarden van bunkerleveranciers wordt dat monster voor kwaliteitsclaims vervolgens ook als leidend monster gezien. ILT heeft echter het standpunt ingenomen om strenger te gaan handhaven op de “regel” dat het representatieve MARPOL-monster moet worden genomen aan het manifold van het ontvangende zeeschip.
De verplichting om het MARPOL-bunkermonster bij de inlaat van het bunkermanifold van het ontvangende zeeschip te nemen, is overigens niet als expliciete locatie-eis opgenomen in MARPOL zelf.
Deze monsternameplaats volgt uit de IMO-richtsnoeren, waaronder MSC-MEPC.2/Circ.18. Die richtsnoeren hebben op zichzelf geen rechtstreeks bindende kracht.
De Nederlandse wetgever heeft echter in artikel 3.3, eerste lid, onder b, van het Besluit brandstoffen luchtverontreiniging voorgeschreven dat de bunkerleverancier een representatief monster moet bijleveren dat volgens de IMO-richtsnoeren is afgenomen.
Daarmee heeft Nederland de naleving van de toepasselijke IMO-richtsnoeren door middel van verwijzing in nationale regelgeving wet gemaakt.
Het Besluit brandstoffen luchtverontreiniging bestaat sinds 28 april 2011. De verwijzing naar IMO-richtsnoeren is dan ook geen nieuwe ontwikkeling, hoewel de exacte historische formulering en de juridische gevolgen van latere wijzigingen afzonderlijk moeten worden vastgesteld.
ILT vindt het noodzakelijk om de internationale regelgeving omtrent bunker samples strikter (dan dat dit voorheen gebeurde) toe te passen in Nederland. Hoewel ILT en de Rotterdamse haven hetzelfde doel voor ogen hebben, valt het op dat in de toelichting op de nieuwe Bunkervergunning van Rotterdam is opgenomen dat overige monsters (naast de wettelijke verplichting van de MARPOL monsters) ook aan boord van het bunkerschip kunnen worden genomen, mits dit dan wel op de BDN is vermeld. Daarbij geeft de Rotterdamse haven ook de voorkeur voor het nemen van de monsters aan boord van het ontvangende zeeschip, maar het geeft niet de verplichting om dit te doen (ten aanzien van de overige monsters).
Het relevante verschil met de MFM-verplichting is dat hier niet zozeer sprake lijkt te zijn van nieuwe regelgeving, maar van een aangescherpte uitleg en handhaving van bestaande regels. Voor bunkerleveranciers kan dat echter dezelfde praktische gevolgen hebben. Wanneer ILT van oordeel is dat de monstername niet conform de toepasselijke regelgeving heeft plaatsgevonden, kan dat gevolgen hebben voor de bewijspositie bij kwaliteitsgeschillen en aanleiding geven tot bestuursrechtelijke of strafrechtelijke handhaving.
Waar de MFM-verplichting een nieuwe publiekrechtelijke verplichting introduceert, laat de sample-discussie zien dat ook een gewijzigde handhavingsstrategie van een toezichthouder de commerciële praktijk ingrijpend kan beïnvloeden.
Van contractsvrijheid naar gereguleerde bunkeroperaties?
Traditioneel werd de bunkersector gekenmerkt door een grote mate van contractsvrijheid. Leveranciers, afnemers en surveyors maakten zelf afspraken over meetmethoden, bewijsvoering en operationele procedures. Die vrijheid bestaat formeel nog steeds, maar wordt in de praktijk steeds verder begrensd en kan ernstige gevolgen hebben: wat contractueel kan, kan publiekrechtelijk nog steeds strafbaar zijn.
De MFM-verplichting beperkt rechtstreeks de mogelijkheid om zelf een meetmethode te kiezen. Voor de relevante bunkerleveringen wordt immers één specifieke techniek publiekrechtelijk voorgeschreven.
De ontwikkelingen rondom monstername gaan mogelijk nog verder. Wanneer ILT slechts één wijze van monstername als compliant beschouwt, wordt de ruimte om daarvan contractueel af te wijken feitelijk zeer beperkt. Partijen kunnen privaatrechtelijk nog veel overeenkomen, maar dergelijke afspraken bieden geen bescherming tegen publiekrechtelijke handhaving.
Daarmee verschuift de bunkerpraktijk van een systeem waarin commerciële afspraken centraal stonden naar een systeem waarin publieke voorschriften steeds nadrukkelijker bepalen hoe bunkeroperaties moeten worden uitgevoerd.
Of partijen daarmee dan door afwijkende voorwaarden voldoende geholpen zijn, laat zich afvragen, te meer indien de afwijking niet goed is vastgelegd.
In elk geval: voer voor discussie.
Cherry Almeida en Claire Olbertz
Caland Advocaten


